Historia opowiadana (światło)cieniem: W ciemności (2011) Agnieszki Holland
a spór o nieprzedstawialność shoah

Justyna Budzik

Adresaci zajęć:

Uczniowie szkoły ponadpodstawowej

Rodzaj zajęć:

język polski, wiedza o kulturze

Cele lekcji:

  • wprowadzenie w dyskusję estetyczną wokół możliwości przedstawiania Zagłady
  • uwrażliwienie na rolę niedopowiedzeń i symboli w sztuce
  • kształtowanie umiejętności interpretacyjnych w kontakcie z fotografią, obrazem i filmem
  • doskonalenie zdolności analizy i interpretacji kontekstowej

Czas pracy:

2 godziny lekcyjne.
Pierwsza jednostka lekcyjna może zostać przeprowadzona
zarówno przed seansem „W ciemności”, jak i dopiero po.

Środki dydaktyczne:

  • reprodukcje fotografii wykonane przez członków Sonderkommando
    obozu w Birkenau zamieszczone w książce G. Didi-Hubermana „Obrazy mimo wszystko” (Kraków 2008),
  • reprodukcja obrazu Wilhelma Sasnala „Las” (2002),
  • opcjonalnie: archiwalne zdjęcia z obozów koncentracyjnych, fragmenty filmu „Shoah” Claude’a Lanzmanna
    (1985; fragmenty filmu dostępne na stronie: „Rachunek krzywd po Auschwitz” (newsweek.pl)

Formy pracy:

  • praca grupowa

Metody pracy:

  • metoda projektu
  • burza mózgów
  • dyskusja
  • mapa myśli

Przygotowanie do zajęć: praca metodą projektu

Nauczyciel dzieli klasę na trzy grupy i zaleca przygotowanie krótkich (10-15 minut) prezentacji (z wykorzystaniem obrazów i ewentualnie fragmentu filmu) na poniższe tematy:

  1. Jak i czy można przedstawić Zagładę? – polemika wokół fotografii wykonanych przez członków Sonderkommando latem 1944, wywołana za sprawą eseju G. Didi-Hubermana. Lektura dla uczniów: G. Didi-Huberman, „Obrazy mimo wszystko”, s. 9-22; 61-83. Wybrane fragmenty nie powinny nastręczać uczniom trudności, niemniej jednak cała książka to lektura trudna i zawiła, zwłaszcza w swej drugiej części rozważań teoretycznych na temat obrazu. Uczniowie pracujący w tej grupie winni skupić się przede wszystkim na wyjątkowości czterech obrazów (tak jak tłumaczy ją autor) oraz na podstawowych zarzutach, sformułowanych wobec jego polemistów (przytoczonych w drugim wskazanym fragmencie).
  2. Niezwykły dokument bez zdjęć archiwalnych – „Shoah” Claude’a Lanzmanna. Lektury dla uczniów: P. Dehnel, „Świadectwo jako doświadczenie. Dwadzieścia pięć lat „Shoah” Claude’a Lanzmanna”, „Odra”,  J. Szczęsna, „Dwadzieścia pięć lat sporów o „Shoah”, „Gazeta Wyborcza” [24.03.2010]”Wywiad Macieja Nowickiego z Claude’em Lanzmannem, „Rachunek krzywd po Auschwitz” [27.01.2011]
  3. Zagłada na płótnach Wilhelma Sasnala. Lektura dla uczniów: A. Ostolski, „Dotykanie wstydu. Holokaust w malarstwie Wilhelma Sasnala”, [w:] „Sasnal. Przewodnik „Krytyki Politycznej”, Warszawa 2008, s. 46-65.

Przebieg zajęć:

Lekcja 1: Spór o nieprzedstawialność Shoah

Krótka rozmowa wstępna – pytania do uczniów: Czy znacie archiwalne fotografie (ocalałe z archiwów SS) Zagłady? Jakie uczucia w Was wywołują? Czy widzieliście filmy, traktujące o Shoah? Czy znacie jakieś przedstawienia malarskie, związane z tym tematem? Odpowiedzi uczniów można zapisać z boku tablicy, by w późniejszej dyskusji o sposobach obrazowania Zagłady mogli się ponownie odnieść do przywoływanych przez siebie przykładów.

Wprowadzenie do prezentacji do poszczególnych grup: nauczyciel przypomina trzy tematy, jakie zostaną przedstawione. Całej klasie proponuje, by istniejący repertuar obrazów (fotografii, płócien, filmów) opowiadających o Zagładzie podzielić na 3 robocze kategorie: obrazy dokumentalne (archiwalne, rekonstrukcje oparte na faktach, wierne próby odtworzenia historii), obrazy artystyczne (obrazy stworzone i wyobrażone przez reżysera, malarza, wariacje na temat historii Shoah, fikcje fabularne) oraz obrazy nieprzedstawiające (celowy oksymoron: obrazy negujące możliwość przedstawienia Zagłady). Kategorie te zostają zapisane na głównej tablicy. Nauczyciel informuje klasę o zadaniu do wykonania po prezentacjach: próba przyporządkowania przedstawionego materiału ilustracyjnego do zaproponowanych kategorii i uzasadnienie takich decyzji. Nauczyciel rozdaje wszystkim uczniom indywidualne karty pracy, na których mogą robić własne notatki podczas prezentacji, odpowiadając na 2 proste pytania: Co przedstawiają prezentowane obrazy? Jak to przedstawiają? (Karta pracy – Załącznik 1.)

Prezentacja grupy 1. – Jak i czy można przedstawić Zagładę?

Wszyscy uczniowie powinni zapoznać się z fotografiami, zamieszczonymi w książce, opcjonalnie można również pokazać zachowane fotografie z archiwów SS.

Po przedstawieniu istoty sporu o te szczególne obrazy Zagłady, krótka dyskusja: Po której stronie przytoczonej polemiki opowiedzielibyście się?

Prezentacja grupy 2. – Niezwykły dokument bez zdjęć archiwalnych – „Shoah” Claude’a Lanzmanna

Uczniowie opowiadają o realizacji filmu Lanzmanna, przybliżając reszcie klasy ideę przyświecającą reżyserowi: chęć ukazania śmierci w komorach, co okazało się niemożliwe. Stąd wybór strategii filmowej – dokument to wielogodzinna relacja ocalonych. Wskazane jest odtworzenie choć kilkuminutowego fragmentu filmu, dostępnego w Internecie („Shoah” nie ukazało się w Polsce na DVD).

Po zakończonej prezentacji krótka rozmowa: Jak oceniacie taki wybór artystyczny? Jak ma się on do konwencji filmu dokumentalnego?

Prezentacja grupy 3. – Zagłada na płótnach Wilhelma Sasnala

Grupa przedstawia klasie sylwetkę malarza i przytacza najważniejsze stwierdzenia z eseju Ostolskiego, popierając relację reprodukcjami obrazów.

Cała klasa włącza się w próbę interpretacji płótna „Las” (2002) – warto, by uczniowie spontanicznie wyrazili emocje i wyobrażenia, jakie towarzyszą im w kontakcie z tym dziełem, a później spróbowali spojrzeć na nie „chłodno” w kontekście gry interntekstualnej z filmem Lanzmanna. Nauczyciel może formułować pytania pomocnicze: Dlaczego las zajmuje tak dużą powierzchnię płótna? Czy obraz ten można nazwać realistycznym? Dlaczego tak/dlaczego nie? Dlaczego malarz zdecydował się na pośrednictwo „Shoah” Lanzmanna, w którym nie pojawia się ani jeden autentyczny obraz Zagłady?

Celem powyższych prezentacji nie jest jednoznaczna interpretacja przedstawianych materiałów obrazowych, lecz uświadomienie uczniom subtelności sporu o możliwość przedstawienia Zagłady.

Podsumowanie: na podstawie indywidualnie wypełnionych kart pracy, uczniowie wspólnie próbują rozrysować przyporządkowanie obejrzanych materiałów obrazowych do 3 kategorii obrazów, widocznych na tablicy. Mogą testować różne formy graficznego przedstawienia swoich propozycji: układ tabelaryczny (który prawdopodobnie zostanie odrzucony z uwagi na trudności z jednoznacznym sklasyfikowaniem obrazów), przenikające się pola zakresów tematycznych, drzewka wokół każdej z kategorii. Próba zadecydowania, które z proponowanych przedstawień najlepiej odpowiadać będzie intuicjom i spostrzeżeniom uczniów co do charakteru obrazów Shoah.

Lekcja 2: Historia opowiadana (światło)cieniem: „W ciemności” Agnieszki Holland

Wprowadzenie: spontaniczna rozmowa o wrażeniach po seansie. Jakie emocje wywołał film? Czy i w jaki sposób różni się od innych filmów, podejmujących problem Zagłady? Które rozwiązania formalne i stylistyczne oddziaływały najsilniej?

Przypomnienie zagadnień poruszanych na poprzedniej lekcji i ponowne zapisanie na tablicy 3 roboczych kategorii obrazów Shoah, tym razem w układzie tabelarycznym.

Praca całą klasą: dyskusja, czy w filmie Agnieszki Holland można wskazać warstwy, zawierające się we wszystkich trzech kategoriach? Próba uzupełnienia tabeli; niektóre elementy filmu (np. scenariusz oparty na faktach, zdjęcia z getta, ujęcia ciemności) mogą w opinii uczniów pasować do więcej niż jednej kategorii (Przykładowe uzupełnienie tabeli – załącznik 2.).

W kontekście poprzedniej dyskusji, próba odpowiedzi na pytanie jaką rolę pełnią w filmie ujęcia ciemności? Czy są obrazami przedstawiającymi, czy też nie? Dlaczego? Co wyrażają te filmowe kadry, w których nic nie widać? Burza mózgów: czym jest w filmie CIEMNOŚĆ? Rozrysowanie odpowiedzi uczniów na (drugiej) tablicy w formie mapy myśli wokół centralnej kategorii. Próba pogrupowania znaczeń dosłownych (mrok kanałów) i metaforycznych (sytuacja bez wyjścia, mrok dziejów, najciemniejsze ludzkie instynkty).

Podsumowanie dyskusji: „W ciemności” w kontekście dyskusji o obrazowaniu Shoah.

Praca domowa:

Praca domowa – pisemna: esej na temat „Ciemność jako filmowy środek artystyczny – w oparciu o analizę wybranej sekwencji z kanałów w filmie Agnieszki Holland”.

Załączniki

Załącznik 1. – Karta pracy indywidualnej ucznia (Lekcja 1)

OBRAZY CO ZOSTAŁO PRZEDSTAWIONE?

Co widzę? Czy od razu umiem odpowiedzieć na to pytanie? Czy muszę przyjrzeć się wnikliwie, zastanowić się? Czy potrzebuję wyjaśnienia?

JAK ZOSTAŁO PRZEDSTAWIONE?

Czy obraz jest „dokumentalny”, czy jest efektem kreacji artystycznej? Jaka jest jakość obrazu? Czy rozpoznaję jakieś środki artystyczne, styl autora itp.?

DO JAKIEJ KATEGORII PRZYPORZĄDKOWAĆ TEN OBRAZ?

Czy tylko do jednej, czy do kilku? Dlaczego?

Załącznik 2. – Przykładowe wypełnienie tabeli w dyskusji o filmie „W ciemności” w 3 roboczych kategoriach obrazów Shoah (Lekcja 2)

OBRAZ DOKUMENTALNY OBRAZ ARTYSTYCZNY OBRAZ NIEPRZEDSTAWIAJĄCY
  • migawki z getta
  • scenariusz na podstawie autentycznej historii
  • wątek Leopolda Sochy i jego żonywątek ocalenia Żydów w kanałach
  • wydarzenia w getcie
  • ujęcia Lwowa
  • relacje emocjonalne między bohaterami (romans, zdrada, miłość, zawiść, zazdrość)
  • zdjęcia Lwowa w słońcu – poetyckie, z nienaturalnie silnym światłem
  • wątek Leopolda Sochy i jego żony – kreacje aktorskie, zmiana imienia żony (oryginalne imię: Magdalena, w filmie – Wanda)
  • warstwa formalna filmu – kompozycje kadrów, światłocienie, gra aktorska
  • sposób przedstawienia zdarzeń – montaż równoległy
  • ujęcia zupełnie ciemne
  • ujęcia zupełnie ciemne
tytuł: W ciemności
gatunek: biograficzny, dramat, historyczny, wojenny
reżyseria: Agnieszka Holland
produkcja:Polska, Niemcy, Kanada
rok prod.: 2011
Wróć do wyszukiwania
2020-05-15T12:46:01+00:00
Wielkość czcionki
Kontrast