„Przecież tak nie wolno, żeby tak każdy śpiewał jak chce…” [1], a my… śpiewamy, bo się buntujemy. Rzecz o nonkonformizmie młodzieży w czasach „inżynierii dusz”. Filmowe opowieści o poszukiwaniu wolności w muzyce i poprzez muzykę („Ostatni dzwonek”, „Wszystko, co kocham”)

Agnieszka Grzegórzek-Zając

Zespół Szkół Publicznych w Woli Rzędzińskiej

Cele lekcji

Cel ogólny:

  • Poznanie funkcji i znaczenia muzycznej twórczości jako formy nonkonformistycznej postawy wobec komunistycznej rzeczywistości PRL-u lat 80 – tych XX wieku.

Cele szczegółowe:

W trakcie zajęć uczeń:

  • nabywa, kształtuje i doskonali umiejętności pracy z filmem jako tekstem kultur
  • analizuje i interpretuje wybrane elementy świata przedstawionego w filmi
  • dostrzega znaczenia metaforyczne zawarte w filmowym obrazie postrzega film jako artystyczną wizję rzeczywistości historyczne
  • umie wykorzystać posiadaną wiedzę historyczną do świadomego odbioru filmu i jego kompetentnej i krytycznej analizy i interpretacj
  • wskazuje na znaczenie artysty i na funkcje jego twórczości w negacji totalitarnej rzeczywistości i budzenia poczucia wolności

Środki dydaktyczne

  • filmy: „Ostatni dzwonek” (reż. Magdalena Łazarkiewicz), „Wszystko, co kocham” (reż. Jacek Borcuch), „Beats of Freedom – Zew wolności” (reż. Leszek Gnoiński, Wojciech Słota)
  • karta pracy
  • materiał pomocniczy: teksty utworów muzycznych

Formy pracy

  • praca z tekstem literackim, praca z dziełem filmowym
  • praca indywidualna, praca w grupach, praca zbiorowa

Metody pracy

  • burza mózgów
  • dyskusja ukierunkowana
  • mapa mentalna
  • rozmowa nauczająca
  • projekt edukacyjny

Przebieg lekcji

Motto zajęć:

„Dorosłe dzieci mają żal,

za kiepski przepis na ten świat.

Dorosłe dzieci mają żal,

że ktoś im tyle z życia skradł” [2]

Uwagi realizacyjne:

Zajęcia edukacyjne z przedmiotowymi filmami zostaną przeprowadzone po wcześniejszym ich obejrzeniu przez uczniów i będą obejmowały trzy spotkania. Ze względu na zaproponowaną w tym opracowaniu metodykę pracy z obrazami filmowymi Magdaleny Łazarkiewicz i Jacka Borcucha zajęcia te mogą stanowić kompilację takich przedmiotów szkolnych, jak: język polski, wiedza o kulturze, historia, wiedza o społeczeństwie, co w ujęciu syntetycznym stwarza możliwości dydaktyczne i metodologiczne do realizacji filmowego projektu edukacyjnego. Zajęcia pierwsze to próba odczytania filmu jako tekstu kultury na poziomie dosłownym na podstawie analitycznych działań oscylujących wokół świata w tym filmie przedstawionego. Zajęcia drugie i trzecie (może i kolejne, jeśli zaistnieje taka potrzeba dydaktyczna lub wychowawcza) to poszukiwanie, a następnie interpretacyjne odczytywanie zespołu znaczeń, wartości, idei i sensów w tych filmach zawartych i poprzez te filmy wyrażonych. A wszystko wedle zasady: od dosłowności, czyli od tego, co dane bezpośrednio do metaforyczności, czyli do tego, co szukane, bo ukryte…

Koniecznym dla osiągnięcia zamierzonych celów zajęć jest podzielenie uczniów na dwa zespoły (a w ich obrębie na grupy), którym zostanie „przyporządkowany” jeden z filmów, z zastrzeżeniem, że wszyscy uczniowie znają dwa filmy. Warto byłoby, dla pełniejszego poznania i zrozumienia opisywanego w niniejszym opracowaniu zagadnienia, pokazać uczniom film „Beats of Freedom – Zew wolności”.

ZAJĘCIA PIERWSZE
W filmowej czasoprzestrzeni filmowi bohaterowie…

1. Nauczyciel zapisuje na tablicy frazę: O tym, co chciałbym powiedzieć, bo oglądałem filmy: „Ostatni dzwonek” i „Wszystko, co kocham” i prosi uczniów o wyrażenie przez nich swoich asocjacji w związku z zobaczeniem, doświadczeniem i przeżyciem przedmiotowych filmów. Wszystkie uczniowskie wypowiedzi są przez nauczyciela zapisywane na tablicy.

Jest to działanie o tyle ważne, że pozwala nauczycielowi tym sposobem poznać nie tylko segment emocji i uczuć swoich uczniów wywołanych kontaktem z kinem, ale i ukierunkować/ przewartościować tak pracę uczniów z tymi filmami, by nie zabrakło w niej tego, co jest dla uczniów ważne bądź najważniejsze.

2. Prowadzący informuje uczniów, że na pierwszym spotkaniu z filmami poddadzą analitycznemu oglądowi światy w tych filmach pokazane, a kierunkowskazem wytyczającym ich pracę będzie fraza: W filmowej czasoprzestrzeni filmowi bohaterowie.

3. Nauczyciel dzieli uczniów na dwa zespoły, z których pierwszy poprzez wskazanie i opisanie pożądanych elementów dokona analizy filmowego świata w obrazie „Ostatni dzwonek”, zaś zespół drugi pozna bliżej świat filmu „Wszystko, co kocham”.

4. Uczniowie otrzymują instrukcję pracy nad filmowymi światami i pracują w zespołach/grupach.

Instrukcja

Segment nr 1 (dla obu filmów).

W czasie historycznym, w przestrzeni rzeczywistej…

Nazwij filmową czasoprzestrzeń i ją scharakteryzują poprzez przywołanie jej wyznaczników i ich opis.

Segment nr 2.

Portret zbiorowy jest sumą portretów indywidualnych…

● „Ostatni dzwonek”:

– Nasza klasa IV a – My, wy, oni…

Opisz klasę maturalną, uwzględniając w tym opisie portrety szkoły i nauczycieli.

– Krzysztof Buk, Świerzyński (Świr), Słowikowski (Słowik) i inni – Ja, ty, on, one…

Opracuj indywidualne portrety wybranych filmowych bohaterów.

● „Wszystko, co kocham”:

– Nasz zespół punkrockowy – ich czworo…

Wszystko, co wiecie o zespole punkowym „Wszystko, co kocham”, opowiedzcie.

– Janek, Kazik, Basia – on i on, on i ona…

Wszystko, co wiecie o Janku i Kaziku, i Basi, i o ich przyjaźni i miłości, opowiedzcie.

5. Przedstawiciele poszczególnych grup/ zespołów przedstawiają na forum klasy wyniki swojej pracy. Po wypowiedziach uczniów nauczyciel dokonuje syntezy omawianych zagadnień, odnosząc się do zagadnień analizowanych przez uczniów w kolejnych segmentach, uzupełniając je, objaśniając, czy wyjaśniając (w sposób szczególny odnosi się to do sytuacji społeczno-gospodarczej i politycznej Polski w latach 80-tych ubiegłego wieku, kiedy to rozgrywają się akcje obydwu filmów); warto przy tej okazji zwrócić uwagę uczniów na realizm przedstawionych filmowych światów, wprowadzając pojęcie: „fabularnego/ sfabularyzowanego dokumentu filmowego”).

6. Nauczyciel, kończąc zajęcia pierwsze, prosi uczniów o wskazanie podobieństw między analizowanymi obrazami filmowymi, zapisując na tablicy hasło: W poszukiwaniu filmowych analogii w ukazywaniu rzeczywistości, czyli o tym samym, ale czy inaczej? Wypowiedzi uczniów nauczyciel zapisuje na tablicy, prosi uczniów o komentarz do ich wypowiedzi, a następnie domyka tę część zajęć, formułując podsumowujące wnioski i refleksje.

ZAJĘCIA DRUGIE I TRZECIE
A. Od konformizmu do nonkonformizmu, czyli od tolerancji dla rzeczywistości do jej negacji…

7. Nauczyciel zapisuje na tablicy frazę: Nasza rzeczywistość tu i teraz. Ich rzeczywistość tam i kiedyś i prosi uczniów o opracowanie w grupach map mentalnych obrazujących rzeczywistość młodzieży współczesnej i tej przeszłej (filmowej).

8. Uczniowie prezentują na forum klasy swoje mentalne mapy, opracowując w ten sposób „klasowe” mapy mentalne, na których wskazują wspólne dla „tu i teraz” i „tam i kiedyś” elementy rzeczywistości. Efektem tego działania uczniów jest postawienie przez nauczyciela pytania o przyczyny i przedmioty buntu młodzieży dziś i kiedyś („kiedyś” warto w tym momencie nie ograniczać jedynie do filmowej konstatacji rzeczywistości, ale pozwolić uczniom na szersze i głębsze w perspektywie czasowej spojrzenie na problem). Dyskusja swobodna, lecz ukierunkowana. Wnioski z niej nauczyciel zapisuje na tablicy (też w formie map mentalnych).

9. Nauczyciel zapisuje na tablicy hasło: Od konformizmu do nonkonformizmu, czyli od tolerancji dla rzeczywistości do jej totalnej negacji, prosząc uczniów o odniesienie się w kontekście omawianych obrazów filmowych do zawartego w tym zapisie procesu zmian i przemian, jakie dokonują się w jednostce, społeczeństwie, narodzie pod wpływem lub na skutek doświadczania rzeczywistości. Warto również sprawdzić znajomość przez uczniów pojęć: „konformizm” i „nonkonformizm”, przywołując np. wiersz Zbigniewa Herberta „Dwie nogi Pana Cogito”.

10. Prowadzący „domyka” ten segmentu zajęć, formułując pytanie skierowane do uczniów o formy buntu filmowych bohaterów i negacji przez nich ich rzeczywistości. Nauczyciel podsumowuje wypowiedzi uczniów, akcentując w swych refleksjach poczucie wolności osobistej, jaką w tamtej rzeczywistości dawała artystyczna ekspresja (muzyka i teatr).

B. „Pozostaje nam tylko muzyka. W obecnych czasach nie mamy nic” [3]. Filmowe opowieści o poszukiwaniu wolności w muzyce i poprzez muzykę.

11. Nauczyciel zapisuje na tablicy pytania: Co to jest wolność? Czym jest wolność? Jak rozumiesz wolność? Jak wolność wyrażasz? Co to znaczy być wolnym? Czy jesteś wolny? i prosi uczniów o podzielenie się swoimi doświadczeniami, spostrzeżeniami i refleksjami na temat wolności. Swobodne, ukierunkowane wypowiedzi uczniów.

12. Uczniowie słuchają piosenki „Kocham wolność” grupy „Chłopcy z Placu Broni”, a następnie zastanawiają się, w jaki sposób i w jakim stopniu tekst tego muzycznego utworu ilustruje/ opisuje i definiuje pokolenie młodzieży lat 80-tych XX wieku. Swobodne wypowiedzi uczniów.

13. Następnie nauczyciel zapisuje na tablicy frazę: Filmowe opowieści o poszukiwaniu wolności w muzyce i poprzez muzykę i informuje uczniów, iż analizując wybrane fragmenty filmów, będą w nich poszukiwać i odnajdywać różne aspekty i wymiary wolności doświadczanej przez filmowych bohaterów.

14. Uczniowie oglądają następujące fragmenty filmów:

● „Ostatni dzwonek”: Występ teatru licealistów „Alternatywa” ze spektaklem „Lekcja historii” (01:10:38 – 01:22:32),

● „Wszystko, co kocham”: Występy „WCK” na: Festiwalu „Nowa Fala Rocka w Koszalinie” (22:45 –25:24) oraz balu na zakończenie roku szkolnego (01:08:40 – 01:13:30), a następnie podzieleni na grupy dokonują ich analizy i interpretacji, poszukując odpowiedzi na pytania zawarte w karcie pracy.

Karta pracy

Zagadnienia do opracowania „Ostatni dzwonek” „Wszystko, co kocham”
Jaki typ/rodzaj/odmianę muzyki wykonują filmowi bohaterowie?
W jaki sposób ją wykonują/śpiewają?
O czym śpiewają?
Co wyrażają/Jakie wartości?
Czym była muzyka dla nich?
Czemu ta muzyka służyła/Jaką miała funkcję?
Jakie emocje w słuchaczach wzbudza wykonywana muzyka?

15. Przedstawiciele poszczególnych grup prezentują wyniki swojej zespołowej pracy. Uczniowie w wyniku dyskusji opracowują „klasową” kartę pracy, w której zapisują wypracowane wspólnie uwagi, spostrzeżenia, wnioski wynikające z działań analityczno – interpretacyjnych fragmentów dzieła filmowego.

16. Nauczyciel, jeśli zaistnieje taka konieczność, dopełnia/ uzupełnia wiedzę uczniów na temat form artystycznych prezentowanych w filmach utworów muzycznych, przywołując pojęcia: „bardowie solidarności”, „piosenka poetycka”, „punk rock”, „happening”, „video art” i w kontekście pracy nad przedmiotowymi filmami i przybliżając fenomen polskiego rocka w latach 80-tych XX wieku.

17. Prowadzący zapisuje na tablicy frazę: „Pozostaje nam tylko muzyka. W obecnych czasach nie mamy nic” (wyjaśniając, skąd pochodzi ten cytat) i prosi uczniów o odniesienie tej wypowiedzi do sytuacji egzystencjonalnej pokolenia młodzieży ukazanych w filmach zdeterminowanej przez ówczesną polską rzeczywistość społeczno – gospodarczą i polityczną. Swobodne, lecz ukierunkowane wypowiedzi. Może dyskusja.

C. „Przecież tak nie wolno, żeby tak każdy śpiewał jak chce…”, a my… śpiewamy, bo się buntujemy. Rzecz o nonkonformizmie młodzieży w czasach „inżynierii dusz”.

18. Nauczyciel rozdaje, podzielonym na grupy, uczniom teksty utworów muzycznych wykonywanych w filmach: „A my nie chcemy uciekać stąd” (materiał pomocniczy nr 1) i „Dobranoc dla wybranych” (materiał pomocniczy nr 2) (warto stworzyć uczniom możliwość ponownego wysłuchania tych kompozycji muzycznych), a następnie poleca im dokonanie ukierunkowanej analizy i interpretacji tych tekstów – motywów: ciemności, snu i przebudzenia, prosząc o odczytanie ich metaforycznego znaczenia (należy te dwa utwory powiązać z pieśnią „Czy widzisz światełko w tunelu”, będącą częścią występu teatru „Alternatywa” w filmie „Ostatni dzwonek”).

19. Prowadzący zapisuje na tablicy pierwszą część tematu lekcji. Objaśnia temat lekcji, wyjaśniając pojęcie „inżynieria dusz” i zwraca uwagę uczniów, że poznane utwory muzyczne były „protest songami”. Aby podkreślić funkcję i rolę „pieśni protestu” dla zniewolonego przez reżim komunistyczny PRL-u narodu/ społeczeństwa, nauczyciel przytacza wypowiedzi, pojawiające się w filmie „Beats of Freedom – Zew wolności”:

  • „Na zachodzie muzyka była częścią rewolucji obyczajowej. W komunistycznej Polsce stała się także wyrazem buntu przeciw reżimowi”. [Chris Salewicz]
  • „Ta muzyka rockowa od samego początku była czymś więcej niż tylko muzyką, nie tylko piosenkami. Raz, że opisywała pewne niezadowolenie z tego świata, który nas otacza, a z drugiej strony prowadziła do jakiś działań, żeby to zmienić”. [Andrzej Mogielnicki]
  • „Byliśmy sfrustrowani, przepełnieni gniewem. Byliśmy pozbawieni perspektywy na przyszłość. To punk stał się iskrą zapalną”. [Tomasz Lipiński]
  • „Jesteśmy przeciw wszystkiemu, co jest przeciw nam; wszystkiemu, co w jakiś sposób ogranicza naszą swobodę”. [Robert Brylewski]
  • „Nie było buntu. Było totalne odrzucenie systemu i próba udawania życia poza nim”. [Lech Janerka],

a następnie pyta uczniów, czy z perspektywy czasu „muzyka buntu” spełniła swoją funkcję i jakie miała znaczenie dla zmian ustrojowych, jakie dokonały się w Polsce w roku 1989. Swobodne wypowiedzi uczniów. Może dyskusja.

20. Nauczyciel kończy cykl zajęć, odtwarzając utwór muzyczny „Dorosłe dzieci” zespołu „Turbo”, który to utwór stanowi motyw przewodni (motto) spotkań uczniów z filmami: „Ostatni dzwonek” i „Wszystko, co kocham”, a następnie przytacza wypowiedź Tomasza Lipińskiego, lidera zespołów „Brygada Kryzys” i „Tilt”, pochodząca z filmu „Beats of Freedom – Zew wolności”:

„Muzyka żyje w nas. To magia! I jeśli ludzie zmieniają się pod wpływem muzyki, to świat zmienia się wraz z nimi. Tak to już jest”.

Ocena pracy uczniów na zajęciach dokonana jest przez nauczyciela w formie informacji zwrotnej skierowanej do nich (ocena ich pracy indywidualnej, grupowej/zespołowej).

Praca domowa

  • Krzysiek Buk, bohater filmu „Ostatni dzwonek”, mówi do swoich koleżanek i kolegów z klasy maturalnej: „Może żaden sprzeciw nie ma sensu, bo w tym kraju nigdy nic się nie uda”. Mój kraj dzisiaj. Moje refleksje zainspirowane wypowiedzią filmowego bohatera. Esej.
  • Ojciec Janka, bohater filmu „Wszystko, co kocham”, mówi do nauczycielki swego syna: „Nie jest im lekko. Jakie życie czeka ich w tym kraju?”. Moje życie w moim kraju. Refleksje osobiste zainspirowane wypowiedzią filmowego bohatera. Esej.

Załączniki

Materiał pomocniczy nr 1 Materiał pomocniczy nr 2
Jacek Kaczmarski: „A my nie chcemy uciekać stąd”

Stanął w ogniu nasz wielki dom,

Dym w korytarzach kręci sznury.

Jest głęboka, naprawdę czarna noc,

Z piwnic płonące uciekają szczury.

Krzyczę przez okno, czoło w szybę wgniatam,

Haustem powietrza robię w żarze wyłom.

Ten co mnie widzi ma mnie za wariata,

I woła – Co jeszcze świrze Ci sie śniło?

Więc chwytam kraty rozgrzane do białości,

Twarz swoją w ogniu widzę, twarz w przekleństwach.

A obok sąsiad patrzy z ciekawością,

Jak płonie na nim kaftan bezpieczeństwa.

Lecz większość śpi, przez sen się uśmiecha,

A kto się zbudzi nie wierzy w przebudzenie.

Krzyk w wytłumionych salach nie zna echa,

Na rusztach łóżek milczy przerażenie.

Ci przywiązani dymem materacy,

Przepowiadają życia swego słowa.

A nam pod nogami żarzą się posadzki,

Deszcz iskier czerwonych osiada na głowach.

Dym coraz gęstszy obcy ktoś się wdziera,

A my wciśnięci w najdalszej sali kąt.

Tędy! – wrzeszczy – Niech was jasna cholera!

A my nie chcemy uciekać stąd!

A my nie chcemy uciekać stąd!

Krzyczymy w szale wściekłości i pokory.

Stanął w ogniu nasz wielki dom,

Dom dla psychicznie i nerwowo chorych!

Stanął w ogniu nasz wielki dom,

Dom dla psychicznie i nerwowo chory

Jaromir Krajewski: „Dobranoc dla wybranych”

Już idziemy spać

Pan mówi, że tu wszystko gra

Już idziemy spać

Ten pan ma taką miłą twarz

Już idziemy spać

Bo po co dalej w miejscu stać?

Idziemy spać

Spać, spać, spać, spać…

Już idziemy spać…

Spać, spać, spać, spać…

Już idziemy spać

Nie słyszy tego krzyku nikt

Już idziemy spać

Będziemy o wolności śnić

Już idziemy spać

Bo tu tak strasznie ciemno jest

Już idziemy spać

Już idziemy spać

Już idziemy spać…

Spać, spać, spać, spać…

[1. Jacek Kaczmarski: „A my nie chcemy uciekać stąd”, http://www.tekstowo.pl/piosenka,jacek_kaczmarski,a_my_nie_chcemy_uciekac_stad.html [16 sierpnia 2013]].

[2. Jaromir Krajewski: „Dobranoc dla wybranych”, http://www.tekstowo.pl/piosenka,wc,dobranoc_dla_wybranych.html [16 sierpnia 2013]].

Bibliografia

Przypisy:[1] Przywołane słowa są fragmentem wypowiedzi dyrektora szkoły Wronackiego – bohatera filmu „Ostatni dzwonek”.

[2] Jest to fragment piosenki „Dorosłe dzieci” grupy „Turbo”.

[3] Wypowiedź nastolatki w filmie „Beats of Freedom – Zew wolności”.

Bibliografia

  1. Janicka Bożena, „Późni wnukowie Bernarda Zygiera”, „Kino” 1990, nr 4, s. 11-12.
  2. Kwiatkowski Krzysztof, „Wszystko, co kocham”, „Kino” 2010, nr 1, s. 72.
  3. Maniewski Maciej, „Świadectwo dojrzałości”, „Film” 1989, nr 44, s. 8-9.
  4. Sankowski Robert, „Warto przypominać, w jakim syfie wtedy żyliśmy”, „Gazeta Wyborcza” 2010, nr 12, s. 19.
  5. Śmiałowski Piotr, „Nie lubię twardo stąpać po ziemi”, „Kino” 2010, nr 1, s. 17-19.
tytuł: „Wszystko, co kocham”
gatunek: dramat, obyczajowy
reżyseria: Jacek Borcuch
produkcja: Polska
rok prod.: 2009
Wróć do wyszukiwania
2017-05-18T20:37:52+00:00
Wielkość czcionki
Kontrast