Piotr Sitarski

Azyl (2017)

reż. Niki Caro

Etap edukacji: gimnazjum, szkoła ponadgimnazjalna, studenci, kinomani
Data premiery: 24 marca 2017

Azyl opowiada wojenne losy rodziny Żabińskich: Antoniny i Jana oraz dwójki ich dzieci. Żabińscy uratowali 300 Żydów, szmuglując ich z warszawskiego getta i dając im czasowe schronienie w swojej willi na terenie warszawskiego ogrodu zoologicznego, którym przed wojną kierował Jan Żabiński (w czasie wojny zoo przestało funkcjonować, Żabiński odzyskał swoje stanowisko po roku 1945). Żabińscy byli częścią podziemnej konspiracji ratującej Żydów; organizowali dla nich fałszywe dokumenty, znajdowali bezpieczne lokum i pomagali rozpocząć nowe życie.

Film Niki Caro jest adaptacją znanej książki amerykańskiej pisarki Diane Ackerman i z niej zaczerpnięty został oryginalny tytuł, The Zookeeper’s Wife („Żona dyrektora zoo”). Książka Akerman została wydana w roku 2007, a dwa lata później ukazał się jej polski przekład zatytułowany właśnie Azyl. Można więc zżymać się na decyzję dystrybutora dotyczącą tytułu filmu, ale jest ona konsekwencją wcześniejszej decyzji wydawcy. Polski tytuł nie tylko jest bez porównania mniej oryginalny, ale zmienia też nieco perspektywę opowieści. Film koncentruje się bowiem właśnie na Antoninie Żabińskiej. Choć nie pojawia się ona w każdej scenie (na przykład nie towarzyszy mężowi w jego wyprawach do getta), to ona jest główną bohaterką i poprzez nią poznajemy wydarzenia.

Azyl zrealizowała wytwórnia Focus Features, będąca filią wielkiej wytwórni hollywoodzkiej Universal Pictures. Choć więc film powstał w Hollywood, należy on raczej do „artystycznego” nurtu kina hollywoodzkiego (czasem określanego jako indie, co jest skrótem od independent). Są to filmy o niższym budżecie i tematyce, która nie jest przeznaczona dla widowni masowej. Dzięki systemowi dystrybucji hollywoodzkiej filmy takie docierają jednak do widzów na całym świecie, choć nie stają się raczej przebojami kasowymi.

Oprócz wyboru perspektywy narracyjnej, film dokonuje też selekcji wydarzeń z bogatego życia Żabińskich. Zarówno Antonina, jak i Jan dokonali bardzo wiele. Byli zapalonymi przyrodnikami i popularyzatorami zoologii. Oboje pisali książki przyrodnicze, w swoim czasie bardzo popularne. Jan Żabiński zasłynął też z pogadanek radiowych poświęconych zwierzętom. W czasie wojny był natomiast żołnierzem Armii Krajowej i walczył w powstaniu – co film zresztą pokazuje. Nie widzimy natomiast jego działalności na tajnych kompletach edukacyjnych (był wykładowcą działającego podziemnie Uniwersytetu Warszawskiego). Nie dowiadujemy się, że w latach pięćdziesiątych, ze względu na AK-owską przeszłość, stracił stanowisko dyrektora zoo.

Każda opowieść, zwłaszcza oparta na wydarzeniach autentycznych, musi dokonywać wyborów. Nie podważając decyzji twórców filmu, warto jednak zastanowić się, jakie były powody takiej właśnie selekcji faktów oraz jakie skutki ma ona dla widzów. Przede wszystkim Azyl należy do gatunku filmów poświęconych Holokaustowi. Takie określenie tematyki sprawiło, że kino amerykańskie w ogóle zainteresowało się historią życia Żabińskich. Umożliwiło bowiem wpisanie jej w rozpoznawalny dla światowego widza schemat. Z tego powodu film jest chwilami irytująco sentymentalny i jednowymiarowy. Z tego też powodu skupiono się na tych aspektach, które nie wymagają tłumaczenia i są w – ramach kultury popularnej – powszechnie zrozumiałe, jak miłość do zwierząt, odwaga, relacje małżeńskie. Widzowie w Polsce chcieliby pewnie zobaczyć dalsze, powojenne dzieje Żabińskich, albo poznać Jana Żabińskiego jako charyzmatycznego gawędziarza, gromadzącego słuchaczy przed radioodbiornikami. Tymczasem w filmie jego postać jest dość ponura, co ma podkreślać heroizm bohatera, choć niekoniecznie odpowiada rzeczywistości. Oglądając Azyl, trzeba więc pamiętać, że jest to film skierowany do widzów na całym świecie, nie tylko do Polaków.

Na tle innych filmów o Holokauście Azyl wypada zaskakująco dobrze, zapewne dlatego, że głównymi bohaterami są Polacy, film musi więc przynajmniej w pewnym stopniu oddać im głos, a nie sprowadzić do roli milczących świadków lub wręcz pomocników zła. Z tego też powodu niezbędne jest wyjaśnienie – wcale nie takie oczywiste dla widzów na świecie – że pomoc Żydom w Polsce wiązała się z wyjątkowym na tle krajów europejskich ryzykiem (Jan mówi do swojej żony, że za podanie szklanki wody Żydowi można stracić życie). Poświęcono też nieco miejsca ważnym wydarzeniom historycznym, przede wszystkim Powstaniu Warszawskiemu.

W charakterystyce bohaterów zwrócono uwagę na bardzo ważne cechy obojga małżonków. Są oni, zwłaszcza Jan, przedstawieni co prawda dość posągowo, ale w tym bohaterskim monolicie widać jednak wyraźnie elementy składowe. Żabińscy kierują się początkowo odruchem serca, pomagając swojej przyjaciółce, ale ich dalsze decyzje są już rezultatem świadomego namysłu (Jan mówi do swojej żony, że muszą wszystko dokładnie przemyśleć i być pewni tego, co robią). Kiedy zaś postanawiają pomagać Żydom, robią to z ogromnym rozmachem i pomysłowością, a przy tym z niezwykłą sprawnością organizacyjną, odpowiadając na przemysł śmierci systematycznym, codziennym wysiłkiem dobra.

Warto zwrócić uwagę, że choć Azyl z pewnością nie jest arcydziełem, został przyjęty w Polsce bardzo dobrze, bez względu na preferencje estetyczne i afiliacje polityczne czy ideologiczne recenzentów. Jest znamienne, że chwalą go krytycy, którzy często nie zgadzają się ze sobą. Wynika to zapewne z faktu, że mimo różnych zastrzeżeń, które można podnosić, w jakiś sposób przyjemny jest fakt zauważenia przez światowe kino polskich bohaterów, zwłaszcza że takie polonika nieczęsto się zdarzają. Nie ma oczywiście nic złego w tej satysfakcji, ale warto zadać sobie pytanie, dlaczego tak bardzo potrzebujemy, aby inni mówili o nas, że w zamian wybaczamy im nawet różne przemilczenia i uproszczenia. Granica, która dzieli zadowolenie od niedojrzałości jest bowiem cienka. Być może czujemy się – jako Polacy – tak mało pewni siebie, że zbytnio nam zależy na cudzych pochwałach i uznaniu.

Okładka najnowszego wydania wspomnień Antoniny Żabińskiej oznajmia, że jest to historia, która „wciąż inspiruje pisarzy i świat filmu”. W słowie „wciąż” kryje się oczywiście obłuda, bowiem biografie Żabińskich zainteresowały literaturę i kino tylko raz, właśnie przy okazji powieści i filmu Azyl. Wcześniej tematu tego w Polsce (ani nigdzie indziej) nie podjęto, a bohaterowie zostali właściwie zapomniani. Może więc premiera Azylu jest okazją do zainteresowania się nimi na nowo, a w szczególności – do sięgnięcia po pisane przez Żabińskich znakomite książki, zarówno te dotyczące wojny, jak i te poświęcone zwierzętom.

 

UWAGA! Ten serwis używa pliki cookies

Brak zmiany ustawienia przeglądarki oznacza zgodę na to. Czytaj więcej…

Rozumiem. Zamknij okno.

Cookies

Dokładamy wszelkich starań, aby prowadzony serwis ułatwiał każdemu użytkownikowi przeglądanie strony. Dlatego w trosce o bezpieczeństwo i wygodę zakupów informujemy, że poruszając się po stronie wyrażasz zgodę na wykorzystywanie przez stronę plików cookies. Istnieje możliwość korzystania ze strony internetowej bez wykorzystywania mechanizmu cookies, ale może to oznaczać, że niektóre funkcje lub usługi witryny nie będą działać poprawnie. Jeśli nie wyrażasz zgody na korzystanie z plików cookies powinieneś zaznaczyć w ustawieniach przeglądarki opcję odrzucania plików cookies lub sygnalizowania ich przesłania.

Czym są pliki cookies?

Pliki cookies (w dosłownym tłumaczeniu: ciasteczka) są to małe pliki tekstowe, wysyłane i przechowywane w Urządzeniu, z którego użytkownik łączy się z Internetem i wchodzi na stronę internetową Pliki te są bardzo pożyteczne, gdyż pozwalają "stronie" rozpoznać preferencje użytkownika. Plik cookie zazwyczaj zawiera nazwę strony internetowej z której pochodzi, "długość życia" pliku (to znaczy czas jego istnienia), oraz wartość, którą jest zazwyczaj przypadkowo wygenerowany unikalny numer.

Najczęściej pliki cookies są używane do:

  1. zapamiętywania danych, takich jak informacje wpisywane do formularzy czy danych logowania,
  2. identyfikacji użytkowników jako zalogowanych,
  3. zapamiętywania ustawień użytkowników dotyczących układu strony, rozmiaru tekstu, preferencji i kolorów,
  4. pokazywania użytkownikom, że są zalogowani na naszej stronie internetowej,
  5. wymiany informacji z partnerami handlowymi w celu świadczenia usług na naszej stronie internetowej. Informacje udostępniane w ten sposób są wykorzystywane wyłącznie do dostarczania usług, produktów i funkcji i nie są wykorzystywane do innych celów.

Do czego wykorzystujemy pliki cookies?

Wykorzystujemy pliki cookies do obserwacji sposobów użytkowania strony, dzięki czemu możemy zapewnić wygodę i bezpieczeństwo dokonywania zakupów. Korzystając z plików cookies nie przechowujemy Twoich danych osobowych, ani innych poufnych informacji.

Rodzaje wykorzystywanych Cookies

Stosowane przez nas cookies są bezpieczne dla Urządzenia Użytkownika. W szczególności tą drogą nie jest możliwe przedostanie się do Urządzeń Użytkowników wirusów lub innego niechcianego oprogramowania lub oprogramowania złośliwego. Pliki te pozwalają zidentyfikować oprogramowanie wykorzystywane przez Użytkownika i dostosować Serwis indywidualnie każdemu Użytkownikowi. Cookies zazwyczaj zawierają nazwę domeny z której pochodzą, czas przechowywania ich na Urządzeniu oraz przypisaną wartość.  Wykorzystujemy dwa typy plików cookies:
  1. Cookies sesyjne: są przechowywane na Urządzeniu Użytkownika i pozostają tam do momentu zakończenia sesji danej przeglądarki. Zapisane informacje są wówczas trwale usuwane z pamięci Urządzenia. Mechanizm cookies sesyjnych nie pozwala na pobieranie jakichkolwiek danych osobowych ani żadnych informacji poufnych z Urządzenia Użytkownika.
  2. Cookies trwałe: są przechowywane na Urządzeniu Użytkownika i pozostają tam do momentu ich skasowania. Zakończenie sesji danej przeglądarki lub wyłączenie Urządzenia nie powoduje ich usunięcia z Urządzenia Użytkownika. Mechanizm cookies trwałych nie pozwala na pobieranie jakichkolwiek danych osobowych ani żadnych informacji poufnych z Urządzenia Użytkownika.

Możliwość określenia warunków przechowywania lub uzyskania dostępu przez cookies

  1. Istnieje możliwość takiego skonfigurowania każdej przeglądarki internetowej, aby całkowicie lub częściowo wyłączyć możliwość przechowywania plików cookies na dysku twardym komputera lub innego urządzenia wykorzystywanego w celu przeglądania stron internetowych. Brak wyrażenia akceptacji plików cookie nie oznacza braku możliwości korzystania z strony.
  2. Użytkownik może samodzielnie i w każdym czasie zmienić ustawienia dotyczące plików Cookies, określając warunki ich przechowywania i uzyskiwania dostępu przez pliki Cookies do Urządzenia Użytkownika. Zmiany ustawień, o których mowa w zdaniu poprzednim, Użytkownik może dokonać za pomocą ustawień przeglądarki internetowej lub za pomocą konfiguracji usługi. Ustawienia te mogą zostać zmienione w szczególności w taki sposób, aby blokować automatyczną obsługę plików cookies w ustawieniach przeglądarki internetowej bądź informować o każdorazowym zamieszczeniu Cookies na urządzeniu Użytkownika. Szczegółowe informacje o możliwości i sposobach obsługi plików cookies dostępne są w ustawieniach oprogramowania (przeglądarki internetowej).
  3. Użytkownik może w każdej chwili usunąć pliki Cookies korzystając z dostępnych funkcji w przeglądarce internetowej, której używa.
  4. Ograniczenie stosowania plików Cookies, może wpłynąć na niektóre funkcjonalności dostępne na stronie internetowej Serwisu.