Robert Birkholc

Analiza antropologiczno-morfologiczna

W jaki sposób uczyć analizowania filmów? To chyba najczęściej zadawane, ale i najtrudniejsze pytanie, na które muszą sobie odpowiedzieć edukatorzy filmowi. Może się to wydać zaskakujące, ale nie został dotychczas wypracowany przez filmoznawców model wzorcowej analizy filmowej. Choć w licznych książkach filmoznawczych (np. w znakomitej serii Grzegorza Królikiewicza) oraz w czasopismach takich, jak „Kwartalnik Filmowy", można znaleźć wiele interesujących analiz konkretnych filmów, to jednak same procedury analityczne nie doczekały się satysfakcjonującego teoretycznego opisu.

Tymczasem zaobserwować można niepokojącą tendencję do utożsamiania analizy (polegającej na zbadaniu części składowych filmu oraz dostrzeżeniu ich wzajemnych relacji) z interpretacją (polegającą na osadzeniu dzieła filmowego w pewnych kontekstach w celu odczytania jego, zamierzonych lub nie, znaczeń). Interpretacja nie powinna zastępować analizy, ale z niej wynikać. To właśnie umiejętność analizowania formy filmów – niezwykle przydatna zwłaszcza dziś, kiedy jesteśmy na co dzień wręcz bombardowani przekazami audiowizualnymi – powinna być jednym z najważniejszych, jeśli nie najważniejszym efektem edukacji filmowej. Tu jednak wracamy do punktu wyjścia: w jaki sposób przekazać uczniom wiedzę, która nie została dotychczas usystematyzowana?

Na to pytanie nie ma satysfakcjonującej odpowiedzi, a edukatorzy zmuszeni są korzystać z własnego doświadczenia i bazować na analizach konkretnych filmów. Ważną pomocą może być jednak propozycja Seweryna Kuśmierczyka, filmoznawcy z Instytutu Kultury Polskiej na Uniwersytecie Warszawskim, który podczas wieloletniej pracy badawczej i edukacyjnej wypracował metodę tzw. antropologiczno-morfologicznej analizy filmowej. We wstępach do książek „Wyprawa bohatera w polskim filmie fabularnym" i „Antropologii postaci w dziele filmowym", Kuśmierczyk daje pewne wskazówki, jak przeprowadzać analizę w sposób systematyczny, produktywny i możliwie najpełniejszy.
Antropologia postaciBadacz próbuje stworzyć taki model, który uwzględniałby jak najwięcej elementów dzieła filmowego. Filmoznawca wymienia cztery pary – treść i formę, przestrzeń i czas, obraz i dźwięk, świat zewnętrzny i świat wewnętrzny – i zwraca uwagę, że drugi człon każdej z nich jest zazwyczaj przez badaczy pomijany lub traktowany po macoszemu. Tymczasem, aby dokonać pełnej analizy, należy uwzględniać także sposób przedstawienia, czas (rozumiany jako czas trwania ujęcia, ale też jako zmiana zachodząca w obrębie całego filmu lub jego części) i warstwę audialną, która może zawierać wiele subtelnych, ale cennych informacji. Badacze powinni być ponadto wyczuleni na to, czy świat skonstruowany w filmie nie stanowi w pewnym stopniu projekcji świata wewnętrznego bohatera.

Trzeba od razu uspokoić edukatorów, którym analizowanie kojarzy się z formalistyczną nudą. Celem zastosowania tej metody nie jest wyłącznie opis elementów dzieła filmowego, lecz także powiązanie ich z kategoriami antropologicznymi. Jako przykład może posłużyć krótka analiza pierwszej sceny ze „Strategii pająka" (1970) Bernardo Bertolucciego, w której główny bohater, Athos Magnani wchodzi do miasteczka Tara. W miejscu tym zginął przed laty jego ojciec, legendarny w okolicy antyfaszysta Athos Magnani senior. Od początku można odnieść wrażenie, że mężczyzna jest przytłoczony przez kulturowe symbole – ukazywany w planach ogólnych, wydaje się jedynie małym punktem na tle monumentalnych budowli. Co istotne, wszystkie budynki mają barwę beżowo-piaskową, przez co skąpane w słońcu miasto wydaje się miejscem „pustynnym" – wysuszonym i jałowym. Podobną barwę ma także znajdujące się na placu popiersie Athosa Magnaniego seniora, przed którym zatrzymuje się bohater. Kiedy mężczyzna odchodzi od pomnika, poruszając się w głąb kadru, monument całkowicie zasłania jego sylwetkę.

Analizując dobór planów, ruch, inscenizację, muzykę (kiedy Athos widzi, że jedna z ulic została nazwana na cześć jego ojca, słyszymy znaczący fragment z „Attyli" Verdiego) i kolorystykę, można wysnuć pewną interpretację. Świat zewnętrzny stanowi w „Strategii pająka" projekcję świata wewnętrznego głównego bohatera. Tara to przestrzeń ojca Magnaniego, ale także, szerzej – kultury. Mówiąc językiem psychoanalizy, można powiedzieć, że jest to projekcja superego. „Strategia pająka" jest, między innymi, opowieścią o poszukiwaniu tożsamości oraz wewnętrznej konfrontacji syna z mitycznym ojcem, jednostki z przytłaczającą sferą kulturowo-symboliczną. Odwołując się do kategorii antropologicznych i łącząc je z dogłębną analizą formy, można scharakteryzować model czasoprzestrzeni danego filmu i rozpoznać pewną symboliczną strukturę.

Metoda antropologiczno-morfologiczna z pewnością nie rozwiąże wszystkich problemów, jakie mogą mieć z analizą edukatorzy filmowi, ale wydaje się propozycją inspirującą. Seweryn Kuśmierczyk udowodnił, że dogłębne badanie „tekstów" filmowych może być często dużo ciekawsze niż mnożenie słabo umotywowanych i odległych kontekstów. Jak widać, materia obrazu (i dźwięku!) kryje w sobie jeszcze wiele tajemnic.

 

UWAGA! Ten serwis używa pliki cookies

Brak zmiany ustawienia przeglądarki oznacza zgodę na to. Czytaj więcej…

Rozumiem. Zamknij okno.

Cookies

Dokładamy wszelkich starań, aby prowadzony serwis ułatwiał każdemu użytkownikowi przeglądanie strony. Dlatego w trosce o bezpieczeństwo i wygodę zakupów informujemy, że poruszając się po stronie wyrażasz zgodę na wykorzystywanie przez stronę plików cookies. Istnieje możliwość korzystania ze strony internetowej bez wykorzystywania mechanizmu cookies, ale może to oznaczać, że niektóre funkcje lub usługi witryny nie będą działać poprawnie. Jeśli nie wyrażasz zgody na korzystanie z plików cookies powinieneś zaznaczyć w ustawieniach przeglądarki opcję odrzucania plików cookies lub sygnalizowania ich przesłania.

Czym są pliki cookies?

Pliki cookies (w dosłownym tłumaczeniu: ciasteczka) są to małe pliki tekstowe, wysyłane i przechowywane w Urządzeniu, z którego użytkownik łączy się z Internetem i wchodzi na stronę internetową Pliki te są bardzo pożyteczne, gdyż pozwalają "stronie" rozpoznać preferencje użytkownika. Plik cookie zazwyczaj zawiera nazwę strony internetowej z której pochodzi, "długość życia" pliku (to znaczy czas jego istnienia), oraz wartość, którą jest zazwyczaj przypadkowo wygenerowany unikalny numer.

Najczęściej pliki cookies są używane do:

  1. zapamiętywania danych, takich jak informacje wpisywane do formularzy czy danych logowania,
  2. identyfikacji użytkowników jako zalogowanych,
  3. zapamiętywania ustawień użytkowników dotyczących układu strony, rozmiaru tekstu, preferencji i kolorów,
  4. pokazywania użytkownikom, że są zalogowani na naszej stronie internetowej,
  5. wymiany informacji z partnerami handlowymi w celu świadczenia usług na naszej stronie internetowej. Informacje udostępniane w ten sposób są wykorzystywane wyłącznie do dostarczania usług, produktów i funkcji i nie są wykorzystywane do innych celów.

Do czego wykorzystujemy pliki cookies?

Wykorzystujemy pliki cookies do obserwacji sposobów użytkowania strony, dzięki czemu możemy zapewnić wygodę i bezpieczeństwo dokonywania zakupów. Korzystając z plików cookies nie przechowujemy Twoich danych osobowych, ani innych poufnych informacji.

Rodzaje wykorzystywanych Cookies

Stosowane przez nas cookies są bezpieczne dla Urządzenia Użytkownika. W szczególności tą drogą nie jest możliwe przedostanie się do Urządzeń Użytkowników wirusów lub innego niechcianego oprogramowania lub oprogramowania złośliwego. Pliki te pozwalają zidentyfikować oprogramowanie wykorzystywane przez Użytkownika i dostosować Serwis indywidualnie każdemu Użytkownikowi. Cookies zazwyczaj zawierają nazwę domeny z której pochodzą, czas przechowywania ich na Urządzeniu oraz przypisaną wartość.  Wykorzystujemy dwa typy plików cookies:
  1. Cookies sesyjne: są przechowywane na Urządzeniu Użytkownika i pozostają tam do momentu zakończenia sesji danej przeglądarki. Zapisane informacje są wówczas trwale usuwane z pamięci Urządzenia. Mechanizm cookies sesyjnych nie pozwala na pobieranie jakichkolwiek danych osobowych ani żadnych informacji poufnych z Urządzenia Użytkownika.
  2. Cookies trwałe: są przechowywane na Urządzeniu Użytkownika i pozostają tam do momentu ich skasowania. Zakończenie sesji danej przeglądarki lub wyłączenie Urządzenia nie powoduje ich usunięcia z Urządzenia Użytkownika. Mechanizm cookies trwałych nie pozwala na pobieranie jakichkolwiek danych osobowych ani żadnych informacji poufnych z Urządzenia Użytkownika.

Możliwość określenia warunków przechowywania lub uzyskania dostępu przez cookies

  1. Istnieje możliwość takiego skonfigurowania każdej przeglądarki internetowej, aby całkowicie lub częściowo wyłączyć możliwość przechowywania plików cookies na dysku twardym komputera lub innego urządzenia wykorzystywanego w celu przeglądania stron internetowych. Brak wyrażenia akceptacji plików cookie nie oznacza braku możliwości korzystania z strony.
  2. Użytkownik może samodzielnie i w każdym czasie zmienić ustawienia dotyczące plików Cookies, określając warunki ich przechowywania i uzyskiwania dostępu przez pliki Cookies do Urządzenia Użytkownika. Zmiany ustawień, o których mowa w zdaniu poprzednim, Użytkownik może dokonać za pomocą ustawień przeglądarki internetowej lub za pomocą konfiguracji usługi. Ustawienia te mogą zostać zmienione w szczególności w taki sposób, aby blokować automatyczną obsługę plików cookies w ustawieniach przeglądarki internetowej bądź informować o każdorazowym zamieszczeniu Cookies na urządzeniu Użytkownika. Szczegółowe informacje o możliwości i sposobach obsługi plików cookies dostępne są w ustawieniach oprogramowania (przeglądarki internetowej).
  3. Użytkownik może w każdej chwili usunąć pliki Cookies korzystając z dostępnych funkcji w przeglądarce internetowej, której używa.
  4. Ograniczenie stosowania plików Cookies, może wpłynąć na niektóre funkcjonalności dostępne na stronie internetowej Serwisu.